Program Partii Razem dla pracy w pigułce
Stabilne zatrudnienie to umowa o pracę wszędzie tam, gdzie realnie wykonuje się pracę — z pełnym oskładkowaniem, ochroną przed nagłym zwolnieniem i prawem do zasiłku, gdy praca się kończy. Razem chce likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia, a Państwowej Inspekcji Pracy zamierza dać narzędzie, którego dziś jej brakuje: prawo przekształcenia pozornej umowy w etat. Problemu nie rozwiążą apele do pracodawców, bo decyduje o nim rachunek: dopóki śmieciówka pozostaje tańsza od etatu, statystyki się nie zmienią. Dlatego program Razem spina zmianę prawa pracy (rozdział „Państwo po stronie pracujących" w deklaracji programowej) ze zmianą systemu podatkowego (rozdział „Gospodarka dla ludzi").
Na koniec 2024 roku na umowach zlecenia i pokrewnych pracowało w Polsce blisko 2,46 mln osób, w większości w firmach prywatnych i bez pełni praw pracowniczych — bez pewności zatrudnienia, płatnego urlopu czy ochrony przed zwolnieniem. Umowa cywilnoprawna miała być wyjątkiem dla zleceń dorywczych, a stała się dla wielu branż domyślną formą zatrudniania na stałe. Skalę zjawiska i propozycję Razem — umowę o pracę jako standard tam, gdzie faktycznie istnieje stosunek pracy — rozkłada tekst Koniec z plagą śmieciówek.
Instytut Badań Strukturalnych oszacował, że około 166 tys. osób prowadzi w Polsce działalność gospodarczą tylko na papierze — pracują dla jednego klienta, na jego warunkach, jak etatowcy. Na tle Europy skala samozatrudnienia jest u nas nietypowa: w 2024 roku na własny rachunek pracowało 17,8% osób w wieku 15–64 lata wobec 7,4% w Niemczech. Powód jest głównie podatkowy — przy dochodach rzędu 100–200 tys. zł rocznie działalność bywa opodatkowana nawet o ⅓ niżej niż etat. Mechanizm i propozycję przekwalifikowania takiej umowy przez PIP opisuje artykuł Fikcyjne samozatrudnienie.
Źródłem opłacalności śmieciówek jest regresywna składka zdrowotna. Pracownik na etacie oddaje 9% podstawy, przedsiębiorca na podatku liniowym — 4,9%, na ryczałcie efektywnie około 1,7% przy wysokich przychodach, a dochód z kapitału — 0% (stawki podstawowe: biznes.gov.pl).
Póki system tak wyraźnie premiuje ucieczkę od etatu, kontrola PIP zwalcza objawy, a finansowa zachęta, która je wywołuje, zostaje nietknięta. Dlatego Razem spina reformę prawa pracy z jednolitą daniną, która wyrównuje obciążenie pracy i kapitału i odbiera śmieciówce jej finansowy sens. Jak działa ta dźwignia po stronie podatków, tłumaczy tekst Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek, a całość systemu danin — serwis Razem dla gospodarki.
Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza rocznie kilkadziesiąt tysięcy kontroli — blisko 62 tysiące w 2024 roku — a mimo to nie może samodzielnie przekształcić pozornej umowy w etat i grozi mandatem do 5000 zł (10 000 zł w postępowaniu mandatowym po reformie z 8 lipca 2026) — kwotą, którą większy pracodawca wciąż traktuje jak koszt prowadzenia interesu. Ta sama reforma daje inspektorom nowe uprawnienie, ale ostatnie słowo zostawia sądom, co przy przewlekłości postępowań osłabia efekt. Razem chce inspekcji naprawdę silnej — dofinansowanej, z prawem zmiany formy zatrudnienia przy stwierdzonym stosunku pracy i realnymi karami dla nieuczciwych pracodawców. Jak mówił Adrian Zandberg na konferencji o zablokowanej reformie PIP, inspekcja musi mieć „prawdziwe, a nie teoretyczne narzędzia do działania" — inaczej „więcej ludzi w kolejnym roku wyląduje na śmieciówkach". Dlaczego to konieczne, pokazuje sprawa mrożonych pracowników Dino, którą rozkłada tekst PIP z zębami.
Prawo pracy chroni istniejące etaty, ale nowych nie tworzy — te biorą się z popytu na pracę. Największym motorem inwestycji publicznych w programie jest energetyka: budowa co najmniej 8 bloków jądrowych o łącznej mocy minimum 12 GW, rozbudowa OZE i modernizacja sieci, na którą operatorzy planują łącznie ponad 190 mld zł (64 mld zł w planie PSE i 129,5 mld zł operatorów dystrybucyjnych), to zamówienia dla krajowych hut, cementowni i firm budowlanych. Razem dopisuje do tego zasadę, której zabrakło w Wałbrzychu: za każde likwidowane stanowisko — nowe miejsce pracy w przemyśle. Ten wątek rozwija tekst Energetyka to największy program dla rynku pracy od dekad oraz serwis Razem dla energetyki. Tam, gdzie rynek pracy nie tworzy, wchodzi państwo: program gwarancji zatrudnienia i pracownicze ubezpieczenie od bezrobocia powiązane z ostatnią pensją rozkłada tekst Gwarancja zatrudnienia. Żeby te miejsca pracy były realnie dostępne, potrzebny jest też transport publiczny — tani bilet i autobus do każdej gminy, o czym piszemy w serwisie Razem dla transportu.
Postulaty z programu Razem — rozdział „Państwo po stronie pracujących" deklaracji programowej (jednolita danina — rozdział „Gospodarka dla ludzi"):
Jak te same postulaty wyglądają od strony systemu podatkowego, rozwija siostrzany serwis Razem dla gospodarki.
Zasiłek dla bezrobotnych jest w Polsce niski i oderwany od wcześniejszej pensji, a utrata pracy wciąż oznacza dla wielu upadek na dno. Razem proponuje dwie zmiany: regionalne programy gwarancji zatrudnienia, w których samorządy tworzą społecznie użyteczne miejsca pracy za godną płacę, oraz pracownicze ubezpieczenie od bezrobocia w wysokości powiązanej z ostatnią pensją.
Instytut Badań Strukturalnych oszacował, że 166 tys. osób w Polsce prowadzi działalność gospodarczą tylko na papierze — pracują dla jednego klienta, jak etatowcy. Powód jest podatkowy: przy dochodach 100–200 tys. zł rocznie opodatkowanie działalności bywa nawet o ⅓ niższe niż etatu. Razem chce dać PIP prawo przekwalifikowania takiej umowy na umowę o pracę.
Budowa co najmniej 8 bloków jądrowych o łącznej mocy minimum 12 GW, rozbudowa OZE i modernizacja sieci, na którą operatorzy planują łącznie ponad 190 mld zł, to — w ocenie redakcji — największy program dla rynku pracy od dekad. Razem dopisuje do niego zasadę, której zabrakło w Wałbrzychu: za każde likwidowane stanowisko — nowe miejsce pracy w przemyśle.
Na koniec 2024 roku blisko 2,46 mln osób pracowało w Polsce na umowach zlecenia i pokrewnych, w większości w firmach prywatnych i bez pełni praw pracowniczych. Razem zapowiada likwidację plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia — umowę o pracę tam, gdzie faktycznie wykonuje się pracę.
Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza rocznie kilkadziesiąt tysięcy kontroli, a mimo to nie może samodzielnie przekształcić pozornej umowy w etat i grozi mandatem najwyżej 2000 zł. Reforma z lipca 2026 daje inspektorom nowe uprawnienie, ale zostawia ostatnie słowo sądom. Razem chce inspekcji naprawdę silnej — sprawa mrożonych pracowników Dino pokazuje, dlaczego to konieczne.
Umowa śmieciowa i fikcyjne B2B utrzymują się nie dlatego, że ktoś kocha biurokrację, lecz dlatego, że są tańsze od etatu — ta sama praca rozliczona jako działalność potrafi płacić dużo niższą efektywną daninę. Dopóki system nagradza ucieczkę od etatu, sama inspekcja nie wystarczy. Jednolita danina Razem odbiera opłacalność tej ucieczki.
