Samozatrudnienie | Razem dla pracy

Koniec z plagą śmieciówek — umowa o pracę jako standard

Tue, 30 Jun 2026 09:00:00 +0200

Za urzędowym określeniem „umowa o pracę" kryje się cały zestaw rzeczy, które w Polsce bywają luksusem: płatny urlop, wynagrodzenie za czas choroby, okres wypowiedzenia chroniący przed wylądowaniem na bruku z dnia na dzień, wreszcie składki, z których kiedyś złoży się jakaś emerytura. Milionom pracujących odmawia się tego wszystkiego, choć wykonują pracę niczym nieróżniącą się od etatowej — różni ją wyłącznie forma papieru, na jaki ktoś kazał im się zgodzić. Na koniec 2024 roku na umowach zlecenia i pokrewnych pracowało w Polsce blisko 2,46 mln osób, w przeważającej mierze w firmach prywatnych. Program Razem nazywa ten stan po imieniu i zapowiada jego koniec, mówiąc wprost o likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia.

Skala: całe branże stoją na zleceniach

Śmieciówka dawno przestała być dorywczą fuchą studenta na wakacje. Stała się sposobem organizacji pracy w handlu, gastronomii, ochronie, logistyce, mediach i w sporej części branży IT, gdzie ludzie potrafią latami wykonywać te same obowiązki, w tym samym miejscu i pod tym samym nadzorem, formalnie pozostając „zleceniobiorcami" albo „samozatrudnionymi".

Dane. GUS w badaniu eksperymentalnym „Wykonujący pracę na podstawie umów zlecenia i pokrewnych" naliczył 2 262,9 tys. osób w marcu 2023 i 2 457,6 tys. osób na 31 grudnia 2024, z czego 89,3% w sektorze prywatnym. Statystyka obejmuje „umowy zlecenia i pokrewne" — jest to najlepsze dostępne przybliżenie skali śmieciówek, choć nie każde zlecenie stanowi nadużycie.

Do zjawiska mierzonego przez GUS dochodzi jeszcze fikcyjne samozatrudnienie, czyli sytuacja, w której pracownik zostaje namówiony albo wprost zmuszony do założenia jednoosobowej działalności i dalej pracuje dla tego samego szefa, w tych samych godzinach, tracąc przy okazji cały pakiet praw pracowniczych. Urzędowej statystyki takich przypadków nie znajdziemy, bo z definicji jest to obszar, który ma pozostać niewidoczny dla prawa pracy. Trudno jednak utrzymywać, że mowa o marginesie, skoro na kontrakty B2B przechodziły całe działy korporacji.

Dlaczego oszukiwanie na formie zatrudnienia się opłaca

Mechanizm jest prozaicznie ekonomiczny. Ta sama praca wykonywana na etacie kosztuje pracodawcę wyraźnie więcej niż na zleceniu czy kontrakcie B2B, ponieważ od umowy o pracę odprowadza się pełne składki, a od reszty w najlepszym razie ich część.

Element	Umowa o pracę	Zlecenie / B2B (typowo)
Płatny urlop (20/26 dni)	tak	nie
Ochrona przed zwolnieniem, okres wypowiedzenia	tak	zwykle nie
Pełne składki (emerytura, renta, chorobowe)	tak	częściowo lub wcale
Płatne chorobowe	tak	zależnie od dobrowolnej składki
Składki po stronie pracodawcy	ok. 19,5–22% podstawy	często zero

Składki, które przy etacie obciążają pracodawcę ponad samą pensję — emerytalna, rentowa, wypadkowa, Fundusz Pracy i FGŚP — sięgają mniej więcej 19,5–22 proc. podstawy (zestawienie stawek ZUS). Na śmieciówce albo fikcyjnym B2B ten koszt w dużej mierze znika, i właśnie w tej różnicy mieści się cała „atrakcyjność" takich umów dla zatrudniającego. Warto przy tym pamiętać, że mogło być inaczej, bo pełne oskładkowanie zleceń było jednym z kamieni milowych KPO zaplanowanym na 2025 rok — rząd wycofał się jednak z tego zobowiązania, więc opłacalność ucieczki od etatu trwa w najlepsze.

Plaga śmieciówek ma więc dwie warstwy, których nie da się od siebie oddzielić. Pierwsza jest prawna i sprowadza się do tego, że potrzebna jest realna możliwość przekwalifikowania pozornej umowy na etat, bez wieloletniego marszu przez sądy. Druga jest ekonomiczna: dopóki oszukiwanie na formie zatrudnienia pozostaje po prostu tańsze, dopóty będzie się je stosować, cokolwiek mówią przepisy. Program Razem próbuje odpowiedzieć na obie naraz.

Co proponuje Razem

Zbudujemy silną pozycję pracowników i ukrócimy bezczelne łamanie praw pracowniczych. Doprowadzimy do likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia. (…) Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Likwidacja plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia — umowa o pracę wszędzie tam, gdzie faktycznie istnieje stosunek pracy.
PIP z prawem do przekształcenia pozornej umowy w etat po stwierdzeniu stosunku pracy, bez wieloletniej drogi przez sąd.
Koniec bezpłatnych staży i fikcyjnego wolontariatu.
Pracownicze ubezpieczenie od bezrobocia powiązane z ostatnią pensją w miejsce dzisiejszego symbolicznego zasiłku.

Prawną stronę tej reformy, czyli powód, dla którego dopiero inspekcja z realnymi uprawnieniami cokolwiek zmieni w umowach, rozwijamy osobno: PIP z zębami — inspekcja, która przekształci umowę. Nad stroną ekonomiczną, a więc nad tym, dlaczego dopiero jednolita danina odbiera opłacalność oszukiwania na formie zatrudnienia, zastanawiamy się tutaj: Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek.

Stabilna umowa o pracę rozstrzyga też o życiu poza pracą, bo bez niej trudno o zdolność najmu czy zaciągnięcia kredytu — jak zapewnić ludziom dostępny dach nad głową, piszemy w siostrzanym serwisie: Razem dla tanich mieszkań.

Źródła i dalsza lektura

Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek

Thu, 25 Jun 2026 09:00:00 +0200

Rozmowa o śmieciówkach zwykle zatrzymuje się na moralnym oburzeniu, a tymczasem cała rzecz jest głęboko ekonomiczna. Umowa zlecenia i fikcyjne samozatrudnienie utrzymują się w Polsce nie dlatego, że komuś podoba się prekarna praca, lecz dlatego, że ta sama godzina pracy rozliczona jako „działalność" bywa po prostu tańsza od etatu. Dopóki system podatkowo-składkowy premiuje ucieczkę od umowy o pracę, samo ściganie nadużyć przez inspekcję przypomina wybieranie wody z łodzi, w której nikt nie chce załatać dziury. Program Razem proponuje załatać ją u źródła, ujednolicając daninę i wyrównując opodatkowanie różnych form dochodu.

Ta sama praca, różna danina

Polski system nie jest jednym podatkiem, lecz kilkoma równoległymi ścieżkami: skala podatkowa dla etatów, liniowy PIT dla części firm, ryczałt od przychodu, do tego rozmaicie liczone składki. Efekt tej mnogości najlepiej widać po efektywnej stawce, czyli realnym udziale danin w dochodzie.

Dane. Z analiz Ministerstwa Finansów na danych administracyjnych (P. Chrostek, „Analizy i Badania MF" 12/2025) wynika, że etatowiec przy przeciętnym wynagrodzeniu oddaje — licząc pełny klin podatkowy, ze składkami po stronie pracodawcy — rzędu 40% dochodu, podczas gdy ta sama praca rozliczana jako B2B na ryczałcie potrafi zejść do ok. 18–24%, a na liniówce przy wysokim dochodzie do ok. 28%. Wartości ilustrują rząd wielkości dla wyższych dochodów, dokładny wynik zależy od poziomu zarobków i kosztów.

Owa różnica między czterdziestoma a dwudziestoma kilkoma procentami jest w pełni legalna — bierze się z istnienia kilku równoległych systemów naraz — i to właśnie ona finansuje całą plagę śmieciówek. Ten arbitraż działa jak gra: każda strona optymalizuje formę zatrudnienia pod najniższą daninę, a rachunek za tę grę płaci wspólny budżet. Ujęcie tego mechanizmu w kategoriach teorii gier rozkłada Adam Jura-Czarnecki w tekście 4 pułapki polskiego systemu podatkowego. Pracodawca, który zamienia etat na zlecenie albo wypycha pracownika na samozatrudnienie, inkasuje tę różnicę jako oszczędność. Sytuacji nie poprawiło wycofanie się rządu z pełnego oskładkowania umów cywilnoprawnych, będącego wcześniej jednym z kamieni milowych KPO — arbitraż między formami zatrudnienia został więc utrzymany.

Danina, która nie nagradza ucieczki od etatu

Sedno propozycji Razem sprowadza się do tego, by o obciążeniu decydowała wysokość dochodu, a nie spryt w doborze formy prawnej. W miejsce równoległych reżimów pojawia się jedna, progresywna danina, a dochody z kapitału, najmu i nieruchomości zostają opodatkowane tak samo jak dochód z pracy. Gdy etat i B2B przestają się różnić efektywną stawką, znika główny powód, dla którego pracodawcy w ogóle sięgają po śmieciówki. Trzeba przy tym uczciwie zaznaczyć, że samo spłaszczenie podatku dochodowego jeszcze nie zrówna kosztu etatu i zlecenia, bo większość oszczędności pracodawcy siedzi w składkach — dlatego program Razem mówi wprost o likwidacji nie tylko przywilejów podatkowych, ale i składkowych (ryczałt, liniówka), a pełne domknięcie luki wymaga oskładkowania pracy niezależnie od formy umowy.

To reforma projektowana w siostrzanym serwisie od strony całego systemu podatkowego — jak jedna danina porządkuje plątaninę przywilejów i ile może na tym zyskać budżet, opisujemy tam szczegółowo: Jeden podatek zamiast plątaniny przywilejów. Tutaj interesuje nas jej jeden, konkretny skutek: odebranie ekonomicznego sensu oszukiwaniu na formie zatrudnienia.

Reforma podatkowa i wzmocnienie inspekcji pracy działają przy tym jak dwa ostrza tych samych nożyc. Danina znosi zysk z ucieczki od etatu, a inspekcja z realnymi uprawnieniami dopilnowuje, by tam, gdzie stosunek pracy faktycznie istnieje, pojawiła się umowa o pracę — piszemy o tym osobno: PIP z zębami.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy sprawiedliwą, progresywną jednolitą daninę. (…) Zlikwidujemy przywileje podatkowe i składkowe, takie jak ryczałt, podatek liniowy (…). Dochody z nieruchomości i zysków kapitałowych opodatkujemy jak dochody z pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Gospodarka dla ludzi”, partiarazem.pl

Jedna, progresywna danina zamiast równoległych reżimów — niska dla 90%, przeciętna dla 9%, wysoka dla najlepiej zarabiającego 1%.
Dochody z kapitału, najmu i nieruchomości opodatkowane jak dochód z pracy — koniec premii za rozliczanie pracy „nie jak pracy".
Koniec liniówki i ryczałtu jako furtek obniżających efektywną stawkę najlepiej zarabiającym.
Umowa o pracę przestaje być droższą alternatywą dla pracodawcy, co odbiera paliwo pladze śmieciówek.

Jak wygląda druga, prawno-instytucjonalna strona tej samej walki — likwidacja śmieciówek od strony samego prawa pracy — rozkładamy tutaj: Koniec z plagą śmieciówek.