Prawa-Pracownicze | Razem dla pracy

Koniec z plagą śmieciówek — umowa o pracę jako standard

Tue, 30 Jun 2026 09:00:00 +0200

Za urzędowym określeniem „umowa o pracę" kryje się cały zestaw rzeczy, które w Polsce bywają luksusem: płatny urlop, wynagrodzenie za czas choroby, okres wypowiedzenia chroniący przed wylądowaniem na bruku z dnia na dzień, wreszcie składki, z których kiedyś złoży się jakaś emerytura. Milionom pracujących odmawia się tego wszystkiego, choć wykonują pracę niczym nieróżniącą się od etatowej — różni ją wyłącznie forma papieru, na jaki ktoś kazał im się zgodzić. Na koniec 2024 roku na umowach zlecenia i pokrewnych pracowało w Polsce blisko 2,46 mln osób, w przeważającej mierze w firmach prywatnych. Program Razem nazywa ten stan po imieniu i zapowiada jego koniec, mówiąc wprost o likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia.

Skala: całe branże stoją na zleceniach

Śmieciówka dawno przestała być dorywczą fuchą studenta na wakacje. Stała się sposobem organizacji pracy w handlu, gastronomii, ochronie, logistyce, mediach i w sporej części branży IT, gdzie ludzie potrafią latami wykonywać te same obowiązki, w tym samym miejscu i pod tym samym nadzorem, formalnie pozostając „zleceniobiorcami" albo „samozatrudnionymi".

Dane. GUS w badaniu eksperymentalnym „Wykonujący pracę na podstawie umów zlecenia i pokrewnych" naliczył 2 262,9 tys. osób w marcu 2023 i 2 457,6 tys. osób na 31 grudnia 2024, z czego 89,3% w sektorze prywatnym. Statystyka obejmuje „umowy zlecenia i pokrewne" — jest to najlepsze dostępne przybliżenie skali śmieciówek, choć nie każde zlecenie stanowi nadużycie.

Do zjawiska mierzonego przez GUS dochodzi jeszcze fikcyjne samozatrudnienie, czyli sytuacja, w której pracownik zostaje namówiony albo wprost zmuszony do założenia jednoosobowej działalności i dalej pracuje dla tego samego szefa, w tych samych godzinach, tracąc przy okazji cały pakiet praw pracowniczych. Urzędowej statystyki takich przypadków nie znajdziemy, bo z definicji jest to obszar, który ma pozostać niewidoczny dla prawa pracy. Trudno jednak utrzymywać, że mowa o marginesie, skoro na kontrakty B2B przechodziły całe działy korporacji.

Dlaczego oszukiwanie na formie zatrudnienia się opłaca

Mechanizm jest prozaicznie ekonomiczny. Ta sama praca wykonywana na etacie kosztuje pracodawcę wyraźnie więcej niż na zleceniu czy kontrakcie B2B, ponieważ od umowy o pracę odprowadza się pełne składki, a od reszty w najlepszym razie ich część.

Element	Umowa o pracę	Zlecenie / B2B (typowo)
Płatny urlop (20/26 dni)	tak	nie
Ochrona przed zwolnieniem, okres wypowiedzenia	tak	zwykle nie
Pełne składki (emerytura, renta, chorobowe)	tak	częściowo lub wcale
Płatne chorobowe	tak	zależnie od dobrowolnej składki
Składki po stronie pracodawcy	ok. 19,5–22% podstawy	często zero

Składki, które przy etacie obciążają pracodawcę ponad samą pensję — emerytalna, rentowa, wypadkowa, Fundusz Pracy i FGŚP — sięgają mniej więcej 19,5–22 proc. podstawy (zestawienie stawek ZUS). Na śmieciówce albo fikcyjnym B2B ten koszt w dużej mierze znika, i właśnie w tej różnicy mieści się cała „atrakcyjność" takich umów dla zatrudniającego. Warto przy tym pamiętać, że mogło być inaczej, bo pełne oskładkowanie zleceń było jednym z kamieni milowych KPO zaplanowanym na 2025 rok — rząd wycofał się jednak z tego zobowiązania, więc opłacalność ucieczki od etatu trwa w najlepsze.

Plaga śmieciówek ma więc dwie warstwy, których nie da się od siebie oddzielić. Pierwsza jest prawna i sprowadza się do tego, że potrzebna jest realna możliwość przekwalifikowania pozornej umowy na etat, bez wieloletniego marszu przez sądy. Druga jest ekonomiczna: dopóki oszukiwanie na formie zatrudnienia pozostaje po prostu tańsze, dopóty będzie się je stosować, cokolwiek mówią przepisy. Program Razem próbuje odpowiedzieć na obie naraz.

Co proponuje Razem

Zbudujemy silną pozycję pracowników i ukrócimy bezczelne łamanie praw pracowniczych. Doprowadzimy do likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia. (…) Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Likwidacja plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia — umowa o pracę wszędzie tam, gdzie faktycznie istnieje stosunek pracy.
PIP z prawem do przekształcenia pozornej umowy w etat po stwierdzeniu stosunku pracy, bez wieloletniej drogi przez sąd.
Koniec bezpłatnych staży i fikcyjnego wolontariatu.
Pracownicze ubezpieczenie od bezrobocia powiązane z ostatnią pensją w miejsce dzisiejszego symbolicznego zasiłku.

Prawną stronę tej reformy, czyli powód, dla którego dopiero inspekcja z realnymi uprawnieniami cokolwiek zmieni w umowach, rozwijamy osobno: PIP z zębami — inspekcja, która przekształci umowę. Nad stroną ekonomiczną, a więc nad tym, dlaczego dopiero jednolita danina odbiera opłacalność oszukiwania na formie zatrudnienia, zastanawiamy się tutaj: Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek.

Stabilna umowa o pracę rozstrzyga też o życiu poza pracą, bo bez niej trudno o zdolność najmu czy zaciągnięcia kredytu — jak zapewnić ludziom dostępny dach nad głową, piszemy w siostrzanym serwisie: Razem dla tanich mieszkań.

Źródła i dalsza lektura

PIP z zębami — inspekcja pracy, która realnie egzekwuje prawo

Mon, 29 Jun 2026 09:00:00 +0200

Prawo pracy jest w Polsce napisane całkiem przyzwoicie — problem zaczyna się tam, gdzie ktoś ma go pilnować. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza rocznie kilkadziesiąt tysięcy kontroli, ale jej realne narzędzia pozostają zaskakująco tępe: nie może sama uznać pozornego zlecenia za etat, a najczęstsza dolegliwość, jaką dysponuje jej inspektor, to mandat w wysokości do dwóch tysięcy złotych. Dla dużej firmy jest to koszt na tyle niski, że bywa wliczany w model działania. Razem chce to zmienić, dofinansowując inspekcję i dając jej uprawnienia, które faktycznie zmuszają pracodawcę do przestrzegania prawa.

Co PIP dziś może, a czego nie

Skalę pracy inspekcji dobrze widać w liczbach z 2024 roku, a jej ograniczenia — w tym, co po tych kontrolach realnie następuje.

Dane (2024). PIP dysponowała budżetem ok. 551 mln zł i 2810 etatami, ale kontrole prowadziło faktycznie ok. 1505 inspektorów. Przeprowadzili oni ok. 61,9 tys. kontroli u blisko 49,8 tys. podmiotów, w wyniku których ok. 3,2 tys. osób przeszło z umów cywilnoprawnych na umowę o pracę (Sprawozdanie GIP za 2024, druk sejmowy 1463).

Trzy tysiące etatów wywalczonych dla realnej gospodarki to i dużo, i mało zarazem, bo na jednego inspektora przypada wciąż kilkadziesiąt kontroli rocznie przy setkach tysięcy pracodawców. Kluczowy jest jednak nie sam wolumen, lecz to, co inspektor może zrobić, gdy stwierdzi nadużycie. Jeżeli uzna, że pod „umową zlecenia" kryje się zwykły stosunek pracy, do niedawna mógł jedynie wnieść powództwo do sądu pracy o jego ustalenie — a droga sądowa potrafi ciągnąć się latami, w trakcie których zatrudniony dalej pracuje bez praw etatowca. Mandat karny, jaki inspektor nakłada za wykroczenia przeciw prawom pracownika, sięga do 2000 zł, a w razie recydywy do 5000 zł (art. 96 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia); dopiero grzywna orzekana przez sąd mieści się w przedziale od 1000 do 30 000 zł, tyle że wymaga osobnego postępowania.

Reforma z lipca 2026 idzie w dobrą stronę, ale za krótko

Od 8 lipca 2026 wchodzą w życie przepisy reformy PIP, które wreszcie dają inspektorowi coś więcej niż pozew. Nowa procedura jest dwuetapowa: inspektor wydaje nakaz, a okręgowy inspektor pracy może następnie wydać decyzję ustalającą istnienie stosunku pracy. Problem w tym, że odwołanie pracodawcy do sądu wstrzymuje wykonanie takiej decyzji, więc ostatnie słowo i tak należy do sądu — a wcześniejszą, mocniejszą wersję reformy, w której przekwalifikowanie następowałoby „z mocy prawa", odrzucił premier. W praktyce oznacza to postęp realny, lecz połowiczny: uparty pracodawca wciąż może grać na zwłokę, a ciężar dowodu i tak w dużej mierze przesuwa się na sąd.

Reforma inspekcji jest tu przywołana jako obowiązujący stan prawny (przepisy wchodzące od 8 lipca 2026 r.) i nie stanowi części programu Partii Razem. Program Razem idzie dalej niż ta reforma — chce, by inspekcja mogła realnie zmieniać formę zatrudnienia, gdy stwierdzi stosunek pracy.

Dlaczego słabe kary nie działają: mrożeni pracownicy Dino

Najlepszą ilustracją tego, że niska kara przestaje odstraszać, była głośna sprawa warunków pracy w sieci sklepów Dino. Zimą 2025/2026 media i związkowcy opisali sale sprzedaży, w których temperatura spadała do przedziału 7–13°C, a punktowe pomiary bywały jeszcze niższe — przy kasie w Skierniewicach odnotowano 3,2°C, a w Sochaczewie poseł Adrian Zandberg zmierzył 8°C. Państwowa Inspekcja Pracy skontrolowała ponad 140 sklepów i wydała ponad 200 decyzji, z których kilkadziesiąt dotyczyło właśnie temperatury.

Cała rzecz w tym, co działo się dalej. Jak wyliczał „Forbes", średnia grzywna za niedogrzewanie wyniosła około 1,3 tys. zł, więc dla sieci zatrudniającej dziesiątki tysięcy ludzi taniej było zapłacić mandat niż ogrzać sklepy — ekonomia kary premiowała łamanie prawa zamiast je powstrzymywać. Do tego dochodziły doniesienia o zwolnieniu związkowej działaczki oraz o zastępowaniu etatów „grupą mobilną" pracowników bez stałej umowy, co domyka obraz: słaba inspekcja i słaby związek zawodowy wzajemnie się osłabiają, a rachunek płaci pracownik marznący za ladą.

Sprawa Dino nie jest wyjątkiem, lecz skrajnym przypadkiem reguły — i pokazuje, dlaczego inspekcja bez realnych narzędzi jest dla dużego pracodawcy jedynie policzalnym kosztem prowadzenia biznesu.

Co proponuje Razem

Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy. Wprowadzimy ochronę prawną sygnalistów, którzy zgłaszają naruszenia prawa pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Dofinansowanie i wzmocnienie PIP — więcej inspektorów i realne środki na kontrole.
Prawo do zmiany formy zatrudnienia na umowę o pracę po stwierdzeniu stosunku pracy, bez wieloletniej drogi przez sąd.
Ochrona prawna sygnalistów zgłaszających naruszenia prawa pracy.
Zrównanie mobbingu z wypadkiem przy pracy — pełny zasiłek wypadkowy, ochrona przed zwolnieniem i szybka ścieżka pozwu dla ofiar.

Skoro mobbing ma być traktowany jak wypadek przy pracy, dobrze widać, że praca i zdrowie to jedna sprawa — jak Razem chce naprawić publiczne leczenie, piszemy w siostrzanym serwisie: Razem naprawi ochronę zdrowia.

Dopóki jednak korzyść z oszukiwania na formie zatrudnienia pozostaje wysoka, sama inspekcja nie wystarczy — dlaczego trzeba jej towarzyszyć reformą podatkową, tłumaczymy tutaj: Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek. O tym zaś, jak silny związek zawodowy realnie wspiera pracę inspekcji w takich sprawach jak Dino, piszemy tu: Wolne związki zawodowe.

Źródła i dalsza lektura

Praca nas jednoczy — pracownicza tradycja Razem

Sun, 28 Jun 2026 09:00:00 +0200

Większość ludzi w Polsce utrzymuje się z własnej pracy — zdanie z pozoru banalne, a przecież rozstrzygające o niemal wszystkim, bo z niego wynika, po czyjej stronie powinno stawać państwo. Razem od początku odpowiada na to pytanie w ten sam sposób, opowiadając się po stronie pracujących. Pracę sprowadza się u nas najczęściej do samego zarabiania na życie, tymczasem bywa ona równocześnie źródłem godności, osią życia społecznego i fundamentem, na którym wspiera się cała gospodarka. Jest też, co w politycznych sporach zwykle ginie, doświadczeniem wspólnym pielęgniarce, kierowcy autobusu, kasjerce, programiście i spawaczowi — wspólnym mimo wszystkich różnic, którymi tak łatwo dzielić Polaków.

Godna praca — hasło, od którego się zaczęło

Postulat godnej pracy nie jest u Razem programowym dodatkiem, lecz korzeniem całej reszty. Już w 2015 roku, u progu istnienia partii, powstało stanowisko wprost zatytułowane „Godna praca", a wspólnie z OPZZ Razem podpisało apel „Razem o godną pracę!". Ta oś przewija się później przez kolejne dokumenty i działania, od listów otwartych do związkowców, przez poparcie strajków, aż po osobny rozdział programu.

W deklaracji programowej z 2025 roku rozdział ten nosi tytuł „Państwo po stronie pracujących" i zaczyna się od diagnozy, która jest zarazem zobowiązaniem:

Polska stała się dwudziestą gospodarką świata. To zasługa nas, milionów codziennie pracujących Polek i Polaków — i czas, aby państwo wreszcie stanęło po naszej stronie. (…) Zbudujemy silną pozycję pracowników i ukrócimy bezczelne łamanie praw pracowniczych. Doprowadzimy do likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Obecność w każdym sporze

Pracownicza tradycja Razem najlepiej widać nie w deklaracjach, ale w konkretnym stawaniu po stronie ludzi, którzy weszli w spór z pracodawcą. Poniższe kalendarium jest tylko wyborem z długiej listy:

Rok	Sprawa
2015	Sprzeciw wobec zwolnień i represji w Polskim Busie; stanowisko o Specjalnych Strefach Ekonomicznych jako „strefach wyzysku"
2020	Amazon zapłaci? — presja związkowców i Lewicy na warunki pracy w magazynach
2021	„Potrzebny bat na śmieciówki!"; „Kontrole inspektorów pracy bez uprzedzenia!"; „Murem za zwalnianymi związkowcami"
2022	Wsparcie strajku w Solarisie; „Koniec z bezprawnym zwalnianiem związkowców!"; poparcie strajku kolejarzy

Wpisy pochodzą z kroniki działań i stanowisk Partii Razem w sprawach pracowniczych. Łączy je przekonanie, że prawa pracownicze stają się realne dopiero wtedy, gdy ktoś ich broni tam, gdzie faktycznie się je łamie — na hali, w magazynie, za sklepową ladą.

Dlaczego praca łączy

Spór o pracę bywa przedstawiany jako wojna wszystkich ze wszystkimi: etatowcy przeciw „samozatrudnionym", budżetówka przeciw prywatnym, młodzi przeciw starszym. Program Razem odwraca tę perspektywę, ponieważ ta sama śmieciówka uderza podobnie w kuriera i w młodą dziennikarkę, brak wolnej niedzieli dotyka kasjerki i pracownika ochrony, a zaniżona płaca minimalna ciągnie w dół wynagrodzenia w całej branży, również te ustawione powyżej ustawowego progu. Zamiast licytowania się, komu żyje się gorzej, sensowniejsze okazuje się budowanie praw powszechnych i wzmacnianie tego, co daje pracującym realną siłę wobec pracodawcy, czyli związku zawodowego.

Praca ma też wymiar czysto gospodarczy, o którym łatwo zapomnieć w sporze o „koszty pracy": to płace napędzają popyt, a stabilne zatrudnienie zasila składki, z których finansujemy emerytury i ochronę zdrowia. Gospodarka konkurująca jakością, a nie zaniżaniem pensji, okazuje się w dłuższej perspektywie odporniejsza — ten wątek rozwijamy w siostrzanym serwisie Razem dla polskiej gospodarki.

Co proponuje Razem

Rozdział „Państwo po stronie pracujących" tworzy spójną całość. Poniżej jego najważniejsze filary, a pod każdym odnośnik do osobnego, rozwiniętego tekstu:

Koniec umów śmieciowych i fikcyjnego samozatrudnienia, z umową o pracę jako standardem. Koniec z plagą śmieciówek
Silna Państwowa Inspekcja Pracy, z prawem do przekształcenia pozornej umowy w etat. PIP z zębami
Wolne, powszechne związki zawodowe, z łatwiejszymi sporami zbiorowymi i surowymi karami za represje. Wolne związki zawodowe
Godna płaca, z minimalną docelowo na poziomie ⅔ przeciętnego wynagrodzenia i jawnością płac. Godna płaca i jawność wynagrodzeń
Krótszy tydzień pracy, czyli 32 godziny przy tej samej pensji, 35 dni urlopu i prawo do odłączenia się po godzinach — rozwijamy to w siostrzanym serwisie: 32-godzinny tydzień pracy.
Odebranie śmieciówkom ich ekonomicznego sensu przez reformę podatkową, o czym piszemy osobno. Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek

Źródła i dalsza lektura

Wolne związki zawodowe — bez nich prawa pracownicze zostają na papierze

Sat, 27 Jun 2026 09:00:00 +0200

Najlepsze nawet przepisy prawa pracy pozostają martwe, jeśli po stronie pracownika nie stoi nikt, kto potrafi ich wyegzekwować w codziennej relacji z pracodawcą. Tym kimś bywa historycznie związek zawodowy, i właśnie dlatego jego słabość w Polsce jest problemem politycznym, a nie wewnętrzną sprawą zakładu. Do związków należy dziś około jednej dziesiątej pracujących, co plasuje nas wśród najniżej uzwiązkowionych krajów rozwiniętych, a tam, gdzie ludzie próbują się organizować, wciąż zbyt często spotykają ich za to szykany. Program Razem traktuje odbudowę siły związków jako warunek tego, by cała reszta praw pracowniczych w ogóle działała.

Jak nisko upadło uzwiązkowienie

Dane. Według OECD do związków zawodowych należy w Polsce ok. 10% pracowników najemnych — jeden z najniższych odsetków w OECD (najnowsze dostępne dane w bazie OECD Trade Union Dataset). Badania CBOS dają ok. 6% przynależności wśród ogółu dorosłych; różnica bierze się z innego mianownika, obie liczby są prawdziwe w swoich definicjach.

Za tymi procentami kryje się błędne koło. Słaby związek nie jest w stanie wywalczyć lepszych warunków, więc pracownicy nie widzą powodu, by do niego wstępować, a im mniej członków, tym łatwiej pracodawcy zignorować albo rozbić organizację. W wielu prywatnych firmach związek po prostu nie istnieje, a jeśli powstaje, jego założyciele bywają pierwszymi kandydatami do zwolnienia. Głośno zrobiło się o tym choćby przy okazji sieci Dino, gdzie na fali sporu o warunki pracy zwolniono związkową działaczkę, oraz przy Biedronce, wobec której Solidarność weszła w spór zbiorowy o podwyżki i normalne godziny pracy, a wcześniej ujawniono praktykę wpisywania do związku „martwych dusz", mającą rozmyć realną reprezentację pracowniczą.

Prawo, które karze represje tylko na papierze

Formalnie polskie prawo chroni związkowców. Artykuł 35 ustawy o związkach zawodowych przewiduje grzywnę albo karę ograniczenia wolności za utrudnianie działalności związkowej i za dyskryminowanie pracowników z powodu przynależności. Kłopot w tym, że przepis ten egzekwuje się rzadko i opieszale, przez co dla dużego pracodawcy pozostaje ryzykiem czysto teoretycznym. Adrian Zandberg zwracał uwagę, że uporczywe utrudnianie działalności związków bywa w Polsce karalne raczej w teorii niż w praktyce — i to właśnie ta przepaść między literą przepisu a jego egzekucją jest sednem sprawy.

Do tego dochodzą ograniczenia samej broni związkowej. Strajk pozostaje środkiem ostatecznym, dopuszczalnym dopiero po wyczerpaniu rokowań i mediacji, a strajk solidarnościowy — wsparcie kolegów z innego zakładu — ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych ogranicza do najwyżej połowy dnia pracy. Część grup zawodowych prawa do strajku jest w ogóle pozbawiona. W efekcie pracownikom trudno realnie przełożyć niezadowolenie na presję, a pracodawca może spokojnie przeczekać sformalną procedurę.

Co proponuje Razem

Ułatwimy prowadzenie sporów zbiorowych i umożliwimy strajki solidarnościowe. Pracownicy powinni współdecydować o strategicznych decyzjach firm — co najmniej 20% każdej rady nadzorczej będzie składać się z demokratycznie wybranej reprezentacji pracowniczej. Wprowadzimy obowiązek informowania przez przedsiębiorstwo o działających w nim związkach zawodowych. Zwiększymy kary za utrudnianie działalności związkowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Łatwiejsze spory zbiorowe i legalne strajki solidarnościowe — mniej proceduralnych barier między krzywdą a reakcją.
Reprezentacja pracownicza w radach nadzorczych — co najmniej 20% składu wybierane demokratycznie przez załogę.
Obowiązek informowania o związkach działających w firmie i wyższe kary za utrudnianie ich działalności.
Składka związkowa odliczana od podatku — realna zachęta do organizowania się (filar „Stabilna praca").

Represje wobec związkowców i słabość inspekcji wzmacniają się nawzajem, dlatego temat łączy się bezpośrednio z reformą PIP: PIP z zębami. Silny związek jest też najskuteczniejszym narzędziem wychodzenia ze śmieciówek ku stabilnej umowie: Koniec z plagą śmieciówek.