Prawa-Kazdego-Pracownika | Razem dla pracy

Koniec darmowej pracy — dlaczego bezpłatny staż to najczęściej zwykła, nieopłacona praca

Tue, 14 Jul 2026 05:30:00 +0200

„To świetna okazja, żeby zdobyć doświadczenie" — pod tym hasłem kryje się często zwykła praca, za którą pracodawca po prostu nie płaci. Bezpłatny staż i fikcyjny wolontariat bywają realnym zajęciem na pełen etat, tyle że bez wynagrodzenia, składek i praw. Działa to jak filtr klasowy: drogę do zawodu otwiera przede wszystkim tym, których rodziców stać na utrzymanie dorosłego dziecka przez pół roku darmowej pracy. Program Razem jest tu krótki i twardy: koniec z bezpłatnymi stażami oraz fikcyjnym wolontariatem.

Gdzie kończy się nauka, a zaczyna wyzysk?

Tam, gdzie stażysta wykonuje pracę, na której firma zarabia. Prawdziwy wolontariat — pomoc przy zbiórce, w schronisku, w organizacji społecznej — jest cenny i dobrowolny. Co innego „wolontariat", w którym młody człowiek przez miesiące robi to samo co płatny pracownik, tyle że za darmo, bo obiecano mu, że „może z tego coś wyjdzie". Podobnie z bezpłatnym stażem, który zamiast realnego przyuczenia jest po prostu tanią siłą roboczą. Granica jest prosta: jeśli ktoś wykonuje pracę, należy mu się za nią wynagrodzenie.

Kto na darmowej pracy zyskuje, a kto traci?

Zyskuje ten, kogo stać, żeby przez pół roku nie zarabiać — czyli osoby z zamożnych domów. Traci cała reszta: młody człowiek bez zaplecza finansowego nie może sobie pozwolić na darmowy staż, więc odpada z wyścigu o zawód, zanim się zacznie. Darmowa praca cementuje więc nierówności — dostęp do najlepszych ścieżek kariery zależy nie od talentu, lecz od portfela rodziców. Na dokładkę zbija stawki wszystkim: skoro ktoś zrobi to za darmo, po co płacić juniorowi? Szczególnie dotkliwie uderza to w młodych twórców kultury, spychanych — jak pisała Rada Krajowa Razem — „na szeroki margines bezpłatnych staży, wolontariatów oraz umów śmieciowych". Rozwija to tekst Status zawodowy artystów.

Co proponuje Razem?

Prostą zasadę: praca ma być opłacana. Deklaracja programowa stawia to jednym zdaniem — „Skończymy z bezpłatnymi stażami oraz fikcyjnym wolontariatem" — i wpisuje ten postulat w szerszą walkę z darmową i pozorną pracą: od śmieciówek po fikcyjne samozatrudnienie. Chodzi o to, by start kariery nie był przywilejem zamożnych, lecz normalnym, opłacanym etapem pracy.

Co proponuje Razem

Skończymy z bezpłatnymi stażami oraz fikcyjnym wolontariatem.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, pkt 4, partiarazem.pl

Koniec bezpłatnych staży — za pracę wykonaną należy się wynagrodzenie, także na starcie kariery.
Koniec fikcyjnego wolontariatu udającego darmowy etat, przy zachowaniu prawdziwego, dobrowolnego wolontariatu.
Równy dostęp do zawodu — ścieżka kariery zależna od kompetencji, nie od zamożności rodziców.
Koniec zbijania stawek juniorów darmową konkurencją.

Kontekst grup wypychanych poza ochronę prawa pracy zbiera hub Prawa każdego pracownika, a walkę z pozorną pracą — hub Stabilne zatrudnienie.

Źródła i dalsza lektura

Prawa pracowników z Ukrainy — bo wyzysk jednych zbija stawki wszystkim

Tue, 14 Jul 2026 05:28:00 +0200

Miliony osób, które przyjechały do Polski z Ukrainy, weszły na nasz rynek pracy — i szybko okazało się, że formalna równość praw to nie to samo co równe traktowanie. Lekarka pracuje poniżej kwalifikacji, inżynier bierze zlecenie za stawkę, której Polak by nie przyjął, a słabsza znajomość języka i przepisów czyni z migranta łatwy cel dla nieuczciwego pracodawcy. Razem podchodzi do tego z pozycji solidarności całej klasy pracującej: równe warunki pracy, uznawanie kwalifikacji i łatwiejsze wstępowanie do związków — bo wyzysk jednych osłabia wszystkich.

Czy pracownik z Ukrainy ma równe prawa?

Na papierze tak, w praktyce bywa różnie. Już w stanowisku Rady Krajowej z marca 2022 roku Razem postawiło sprawę wprost: praca migrantów musi odbywać się „na równych warunkach z pracownikami polskimi", a chętni powinni móc podjąć zajęcie „zgodne z ich kwalifikacjami". Tymczasem częstym losem przybysza jest praca poniżej wykształcenia, za pensję ledwie starczającą na życie — marnotrawstwo kompetencji, na którym traci też polska gospodarka, potrzebująca lekarzy, nauczycieli i inżynierów.

Dlaczego to sprawa całej załogi?

Bo stawka wyzyskiwanego pracownika staje się punktem odniesienia dla wszystkich. Kiedy pracodawca może zatrudnić kogoś taniej i bez praw, słabnie pozycja negocjacyjna każdego — również pracownika z polskim paszportem. Dlatego Razem wiąże godność migrantów z „fundamentalną równością wszystkich pracujących w Polsce" i wskazuje, że tylko wspólna, ponadnarodowa organizacja pracowników potrafi się temu przeciwstawić — „tylko tak położyć możemy kres faszystowskim fake newsom i szczuciu jednych na drugich". Zamiast dać się skłócić, pracownicy zyskują, gdy do tego samego związku należą niezależnie od pochodzenia. Jak niskie uzwiązkowienie osłabia wszystkich, rozkłada tekst Wolne związki zawodowe.

Co konkretnie proponuje Razem?

Włączenie migrantów w rynek pracy na uczciwych zasadach. Stanowisko z 2022 roku wzywało do umożliwienia przybyszom pracy zgodnej z wykształceniem — przez kursy języka, pomoc w uznaniu kwalifikacji i egzaminach zawodowych — oraz do ułatwienia im dołączania do związków. Deklaracja programowa dokłada do tego sprawne mechanizmy integracji obcokrajowców: więcej tłumaczy w urzędach do spraw cudzoziemców i realny dostęp do nauki języka i kultury polskiej. Integracja przez pracę na równych prawach jest tańsza i bezpieczniejsza niż spychanie ludzi w szarą strefę.

Co proponuje Razem

Postulaty ze stanowiska Rady Krajowej ws. integracji pracowników z Ukrainy (2022) i deklaracji programowej:

Praca na równych warunkach z pracownikami polskimi — koniec z niższą stawką „bo z zagranicy".
Uznawanie kwalifikacji — kursy języka, pomoc w egzaminach zawodowych, praca zgodna z wykształceniem.
Łatwiejsze wstępowanie migrantów do związków zawodowych — wspólna obrona warunków pracy ponad podziałami.
Sprawne mechanizmy integracji — więcej tłumaczy w urzędach i dostęp do nauki języka polskiego.

Kontekst grup wypychanych poza ochronę prawa pracy zbiera hub Prawa każdego pracownika.

Źródła i dalsza lektura

Status zawodowy artystów — kultura zbudowana na śmieciówkach

Tue, 14 Jul 2026 05:26:00 +0200

Spektakl, książka, film czy wystawa powstają z pracy dziesiątek ludzi — aktorek, techników, krawcowych, oświetleniowców, scenografek — a mimo to wielu z nich pracuje bez tego, co dla etatowca jest oczywiste: ciągłości ubezpieczenia, płatnego chorobowego, pewności jutra. Dochód twórcy jest nieregularny, praca układa się w serię projektów, a prawo albo traktuje go jak przedsiębiorcę, albo nie obejmuje wcale. Razem chce ten stan uporządkować: uregulować status zawodowy artystów i objąć ich systemem ubezpieczeń społecznych.

Dlaczego twórca wypada z systemu zabezpieczeń?

Bo system jest skrojony pod stały etat, a nie pod pracę projektową. Duża część pracownic i pracowników kultury nie prowadzi działalności gospodarczej właśnie z uwagi na nieregularny przychód, a znaczną część zleceń realizuje na nieoskładkowanych umowach o dzieło — bez składek emerytalnych i zdrowotnych. Już w 2017 roku Razem wskazywało, że „specyfika działalności artystycznej powinna znaleźć odbicie w przepisach", i domagało się uregulowania opodatkowania oraz praw emerytalnych i ubezpieczenia zdrowotnego twórców — w porozumieniu ze środowiskiem, a nie ponad jego głową.

Co pokazała pandemia?

Jak chwiejne są fundamenty kultury budowanej na śmieciówkach. Gdy w 2020 roku nagle zamrożono życie kulturalne, tysiące twórców i pracowników kultury zostało bez środków, bo świadczenia postojowe nie obejmowały osób bez działalności gospodarczej i wypłacano je z wielomiesięcznym opóźnieniem. Razem wskazywało wtedy, że brakuje „perspektywy na wyjście z impasu umów śmieciowych na rzecz dochodzenia do umowy o pracę", i wzywało do oskładkowania umów o dzieło oraz zapewnienia twórcom świadczeń socjalnych i ubezpieczenia zdrowotnego. Kryzys szczególnie uderzył w młodych, spychanych — jak ujęła to Rada Krajowa — „na szeroki margines bezpłatnych staży, wolontariatów oraz umów śmieciowych". Ten wątek rozwija tekst Koniec darmowej pracy.

Co konkretnie proponuje Razem?

Uporządkowanie statusu twórcy tak, by praca w kulturze dawała te same zabezpieczenia co każda inna. Deklaracja programowa zapowiada: „Uregulujemy kwestię statusu zawodowego osób profesjonalnie zajmujących się działalnością artystyczną i obejmiemy je systemem ubezpieczeń społecznych". Chodzi o objęcie twórców ciągłością składek emerytalnych i zdrowotnych oraz o taki sposób rozliczania nieregularnego dochodu, który wypracuje się razem ze środowiskiem — bo to ono najlepiej zna specyfikę tej pracy.

Co proponuje Razem

Postulaty z deklaracji programowej oraz stanowisk Rady Krajowej z 2017 i 2020 roku:

Uregulowanie statusu zawodowego artystów — praca w kulturze jak każde inne zatrudnienie.
Objęcie twórców systemem ubezpieczeń społecznych — ciągłość składek emerytalnych i zdrowotnych.
Oskładkowanie umów o dzieło i dochodzenie do umowy o pracę zamiast fundamentu ze śmieciówek.
Wypracowanie rozwiązań ze środowiskiem — sposób rozliczania nieregularnego dochodu ustalony w dialogu z twórcami.

Kontekst grup wypychanych poza ochronę prawa pracy zbiera hub Prawa każdego pracownika, a mechanizm walki ze śmieciówkami — hub Stabilne zatrudnienie.

Źródła i dalsza lektura

Prekariat akademicki — dlaczego doktorant i adiunkt zasługują na etat

Tue, 14 Jul 2026 05:08:00 +0200

Praca naukowa wygląda z zewnątrz na stabilny, prestiżowy zawód, a od środka bywa jednym z najbardziej niepewnych zajęć na rynku. Doktorant żyje ze stypendium często niższego od płacy minimalnej, adiunkt — z umowy, która kończy się razem z projektem, po którym trzeba szukać następnego grantu. To ta sama uśmieciowiona logika, którą Razem zwalcza wszędzie indziej: praca jest, a etatu i praw pracowniczych nie ma. Partia chce to odwrócić — umowa o pracę tam, gdzie realnie wykonuje się pracę, również na uczelni.

Z czego żyje młody naukowiec?

Młody naukowiec żyje przede wszystkim z niepewności, a deklaracja programowa stawia diagnozę wprost: „Kolejne rządy głodzą polską naukę. Nie ma stabilności w finansowaniu projektów, nie ma pieniędzy dla doktorantów i pracowników naukowych. Ludzie, którzy mogli stać się siłą napędową polskiego rozwoju, wyjeżdżają z kraju — bo nie mają stabilności lub po prostu środków na życie". Stypendium doktoranckie bywa niższe od minimalnego wynagrodzenia — od 2026 roku 4806 zł brutto — a kariera na uczelni składa się z serii umów terminowych spiętych z grantami. Efekt jest przewidywalny: najzdolniejsi wybierają zagranicę albo sektor prywatny, a polska nauka traci kadry, w które sama zainwestowała.

Dlaczego to problem prawa pracy, a nie tylko budżetu nauki?

Bo mechanizm jest dokładnie ten sam, co przy śmieciówkach na otwartym rynku. Umowa terminowa i stypendium zamiast etatu przerzucają całe ryzyko na pracownika: bez pewności zatrudnienia, bez pełnego oskładkowania, bez ochrony przed nagłym końcem finansowania. Różnica jest tylko taka, że tu pracodawcą jest w praktyce państwo — przez uczelnie i instytuty, które samo finansuje. Tym bardziej powinno świecić przykładem. Jak plaga umów śmieciowych działa na całym rynku i czemu nie rozwiążą jej apele, rozkłada hub Stabilne zatrudnienie.

Co konkretnie proponuje Razem dla uczelni?

Rozdział „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej daje twarde zobowiązania: umowy o pracę i przewidywalne ścieżki zawodowe dla osób podejmujących studia doktoranckie, wynagrodzenia doktorantów na poziomie nie niższym niż płaca minimalna, ustawowy obowiązek waloryzacji płac na uczelniach, w PAN i instytutach badawczych o wskaźnik nie niższy niż inflacja, oraz jawność konkursów na stanowiska akademickie. W tle stoi zobowiązanie do zwiększenia nakładów na naukę docelowo do 3% PKB rocznie. Pełny program dla szkolnictwa wyższego prowadzi siostrzany serwis Razem dla nauki.

Co proponuje Razem

Postulaty z rozdziału „Nauka — warunek rozwoju" deklaracji programowej:

Umowy o pracę dla doktorantów i przewidywalne ścieżki zawodowe zamiast serii umów terminowych.
Wynagrodzenie doktoranta nie niższe niż płaca minimalna — koniec życia ze stypendium poniżej najniższej krajowej.
Ustawowa waloryzacja płac na uczelniach, w PAN i instytutach o wskaźnik nie niższy niż inflacja.
Jawność konkursów na stanowiska akademickie — koniec fikcyjnych rekrutacji „pod kandydata".

Kontekst grup wypychanych poza ochronę prawa pracy zbiera hub Prawa każdego pracownika, a pełny program dla nauki — serwis Razem dla nauki.

Źródła i dalsza lektura

Zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu — dlaczego prawo na papierze bywa martwe

Tue, 14 Jul 2026 05:06:00 +0200

Prawo pracy zakazuje dyskryminacji w kilku artykułach i brzmi to twardo — dopóki ktoś nie spróbuje z tego zakazu skorzystać. Wtedy okazuje się, że cały ciężar spoczywa na osobie pokrzywdzonej: to ona ma udowodnić, że pominięto ją przy awansie z powodu wieku, zapłacono mniej z powodu płci albo nie zatrudniono z powodu pochodzenia — i to ona robi to, wciąż będąc zależną od tego samego pracodawcy. Razem chce, żeby zakaz dyskryminacji przestał być deklaracją, a stał się realnie egzekwowanym prawem — obejmującym także orientację seksualną i tożsamość płciową.

Czego dziś zakazuje prawo?

Na papierze zakazuje sporo. Kodeks pracy nakazuje równe traktowanie w zatrudnieniu i zakazuje różnicowania sytuacji pracownika ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, pochodzenie etniczne, wyznanie czy orientację seksualną — a także ze względu na rodzaj umowy i wymiar czasu pracy (art. 18³ᵃ, ISAP). Katalog jest szeroki i obejmuje zarówno rekrutację, jak i płacę, awans czy dostęp do szkoleń. Problem nie leży w brzmieniu przepisu, lecz w tym, co się dzieje, gdy trzeba go wyegzekwować.

Dlaczego zakaz bywa martwy?

Bo egzekucja jest zaprojektowana wokół samotnego pracownika. Żeby dochodzić swoich praw, trzeba wytoczyć proces przeciw pracodawcy, od którego zależy się finansowo, licząc się z ryzykiem odwetu i kosztami. Dyskryminacja płacowa dodatkowo chowa się w nieprzejrzystości wynagrodzeń — gdy nikt nie zna widełek, trudno wykazać, że płaci się różnie za tę samą pracę; dlatego jawność płac jest jednocześnie narzędziem antydyskryminacyjnym. Bez zorganizowanej strony pracowniczej i realnego nadzoru zakaz pozostaje przepisem, po który mało kto sięga.

Kogo prawo wciąż chroni najsłabiej?

Osoby, wobec których dyskryminacja bywa społecznie „przemilczana". Choć orientacja seksualna jest w katalogu, w praktyce osoby LGBT+ wciąż mierzą się w pracy z nierównym traktowaniem, a tożsamość płciowa nie jest wprost wymieniona w przepisach. Razem chce domknąć tę lukę i objąć ochroną także tożsamość płciową, tak by nikt nie tracił pracy ani awansu z powodu tego, kim jest. Ten wątek prowadzi serwis Razem dla równości. Egzekwowanie zakazu spina się z resztą programu pracy: silną Państwową Inspekcją Pracy i zorganizowaną stroną pracowniczą.

Co proponuje Razem

Postulaty z deklaracji programowej — rozdział „Państwo po stronie pracujących" oraz rozdział o równości:

Realne egzekwowanie zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu, a nie sama deklaracja w kodeksie.
Ochrona ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową — domknięcie luki w przepisach.
Jawność wynagrodzeń jako narzędzie przeciw ukrytej dyskryminacji płacowej.
Silniejsza pozycja pracownika — nadzór inspekcji i związków zamiast pozostawiania pokrzywdzonego samemu sobie.

Kontekst całego podtematu praw grup wypychanych poza ochronę prawa pracy zbiera hub Prawa każdego pracownika.