Pip | Razem dla pracy

Koniec z plagą śmieciówek — umowa o pracę jako standard

Tue, 30 Jun 2026 09:00:00 +0200

Za urzędowym określeniem „umowa o pracę" kryje się cały zestaw rzeczy, które w Polsce bywają luksusem: płatny urlop, wynagrodzenie za czas choroby, okres wypowiedzenia chroniący przed wylądowaniem na bruku z dnia na dzień, wreszcie składki, z których kiedyś złoży się jakaś emerytura. Milionom pracujących odmawia się tego wszystkiego, choć wykonują pracę niczym nieróżniącą się od etatowej — różni ją wyłącznie forma papieru, na jaki ktoś kazał im się zgodzić. Na koniec 2024 roku na umowach zlecenia i pokrewnych pracowało w Polsce blisko 2,46 mln osób, w przeważającej mierze w firmach prywatnych. Program Razem nazywa ten stan po imieniu i zapowiada jego koniec, mówiąc wprost o likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia.

Skala: całe branże stoją na zleceniach

Śmieciówka dawno przestała być dorywczą fuchą studenta na wakacje. Stała się sposobem organizacji pracy w handlu, gastronomii, ochronie, logistyce, mediach i w sporej części branży IT, gdzie ludzie potrafią latami wykonywać te same obowiązki, w tym samym miejscu i pod tym samym nadzorem, formalnie pozostając „zleceniobiorcami" albo „samozatrudnionymi".

Dane. GUS w badaniu eksperymentalnym „Wykonujący pracę na podstawie umów zlecenia i pokrewnych" naliczył 2 262,9 tys. osób w marcu 2023 i 2 457,6 tys. osób na 31 grudnia 2024, z czego 89,3% w sektorze prywatnym. Statystyka obejmuje „umowy zlecenia i pokrewne" — jest to najlepsze dostępne przybliżenie skali śmieciówek, choć nie każde zlecenie stanowi nadużycie.

Do zjawiska mierzonego przez GUS dochodzi jeszcze fikcyjne samozatrudnienie, czyli sytuacja, w której pracownik zostaje namówiony albo wprost zmuszony do założenia jednoosobowej działalności i dalej pracuje dla tego samego szefa, w tych samych godzinach, tracąc przy okazji cały pakiet praw pracowniczych. Urzędowej statystyki takich przypadków nie znajdziemy, bo z definicji jest to obszar, który ma pozostać niewidoczny dla prawa pracy. Trudno jednak utrzymywać, że mowa o marginesie, skoro na kontrakty B2B przechodziły całe działy korporacji.

Dlaczego oszukiwanie na formie zatrudnienia się opłaca

Mechanizm jest prozaicznie ekonomiczny. Ta sama praca wykonywana na etacie kosztuje pracodawcę wyraźnie więcej niż na zleceniu czy kontrakcie B2B, ponieważ od umowy o pracę odprowadza się pełne składki, a od reszty w najlepszym razie ich część.

Element	Umowa o pracę	Zlecenie / B2B (typowo)
Płatny urlop (20/26 dni)	tak	nie
Ochrona przed zwolnieniem, okres wypowiedzenia	tak	zwykle nie
Pełne składki (emerytura, renta, chorobowe)	tak	częściowo lub wcale
Płatne chorobowe	tak	zależnie od dobrowolnej składki
Składki po stronie pracodawcy	ok. 19,5–22% podstawy	często zero

Składki, które przy etacie obciążają pracodawcę ponad samą pensję — emerytalna, rentowa, wypadkowa, Fundusz Pracy i FGŚP — sięgają mniej więcej 19,5–22 proc. podstawy (zestawienie stawek ZUS). Na śmieciówce albo fikcyjnym B2B ten koszt w dużej mierze znika, i właśnie w tej różnicy mieści się cała „atrakcyjność" takich umów dla zatrudniającego. Warto przy tym pamiętać, że mogło być inaczej, bo pełne oskładkowanie zleceń było jednym z kamieni milowych KPO zaplanowanym na 2025 rok — rząd wycofał się jednak z tego zobowiązania, więc opłacalność ucieczki od etatu trwa w najlepsze.

Plaga śmieciówek ma więc dwie warstwy, których nie da się od siebie oddzielić. Pierwsza jest prawna i sprowadza się do tego, że potrzebna jest realna możliwość przekwalifikowania pozornej umowy na etat, bez wieloletniego marszu przez sądy. Druga jest ekonomiczna: dopóki oszukiwanie na formie zatrudnienia pozostaje po prostu tańsze, dopóty będzie się je stosować, cokolwiek mówią przepisy. Program Razem próbuje odpowiedzieć na obie naraz.

Co proponuje Razem

Zbudujemy silną pozycję pracowników i ukrócimy bezczelne łamanie praw pracowniczych. Doprowadzimy do likwidacji plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia. (…) Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Likwidacja plagi śmieciówek i fikcyjnego samozatrudnienia — umowa o pracę wszędzie tam, gdzie faktycznie istnieje stosunek pracy.
PIP z prawem do przekształcenia pozornej umowy w etat po stwierdzeniu stosunku pracy, bez wieloletniej drogi przez sąd.
Koniec bezpłatnych staży i fikcyjnego wolontariatu.
Pracownicze ubezpieczenie od bezrobocia powiązane z ostatnią pensją w miejsce dzisiejszego symbolicznego zasiłku.

Prawną stronę tej reformy, czyli powód, dla którego dopiero inspekcja z realnymi uprawnieniami cokolwiek zmieni w umowach, rozwijamy osobno: PIP z zębami — inspekcja, która przekształci umowę. Nad stroną ekonomiczną, a więc nad tym, dlaczego dopiero jednolita danina odbiera opłacalność oszukiwania na formie zatrudnienia, zastanawiamy się tutaj: Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek.

Stabilna umowa o pracę rozstrzyga też o życiu poza pracą, bo bez niej trudno o zdolność najmu czy zaciągnięcia kredytu — jak zapewnić ludziom dostępny dach nad głową, piszemy w siostrzanym serwisie: Razem dla tanich mieszkań.

Źródła i dalsza lektura

PIP z zębami — inspekcja pracy, która realnie egzekwuje prawo

Mon, 29 Jun 2026 09:00:00 +0200

Prawo pracy jest w Polsce napisane całkiem przyzwoicie — problem zaczyna się tam, gdzie ktoś ma go pilnować. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza rocznie kilkadziesiąt tysięcy kontroli, ale jej realne narzędzia pozostają zaskakująco tępe: nie może sama uznać pozornego zlecenia za etat, a najczęstsza dolegliwość, jaką dysponuje jej inspektor, to mandat w wysokości do dwóch tysięcy złotych. Dla dużej firmy jest to koszt na tyle niski, że bywa wliczany w model działania. Razem chce to zmienić, dofinansowując inspekcję i dając jej uprawnienia, które faktycznie zmuszają pracodawcę do przestrzegania prawa.

Co PIP dziś może, a czego nie

Skalę pracy inspekcji dobrze widać w liczbach z 2024 roku, a jej ograniczenia — w tym, co po tych kontrolach realnie następuje.

Dane (2024). PIP dysponowała budżetem ok. 551 mln zł i 2810 etatami, ale kontrole prowadziło faktycznie ok. 1505 inspektorów. Przeprowadzili oni ok. 61,9 tys. kontroli u blisko 49,8 tys. podmiotów, w wyniku których ok. 3,2 tys. osób przeszło z umów cywilnoprawnych na umowę o pracę (Sprawozdanie GIP za 2024, druk sejmowy 1463).

Trzy tysiące etatów wywalczonych dla realnej gospodarki to i dużo, i mało zarazem, bo na jednego inspektora przypada wciąż kilkadziesiąt kontroli rocznie przy setkach tysięcy pracodawców. Kluczowy jest jednak nie sam wolumen, lecz to, co inspektor może zrobić, gdy stwierdzi nadużycie. Jeżeli uzna, że pod „umową zlecenia" kryje się zwykły stosunek pracy, do niedawna mógł jedynie wnieść powództwo do sądu pracy o jego ustalenie — a droga sądowa potrafi ciągnąć się latami, w trakcie których zatrudniony dalej pracuje bez praw etatowca. Mandat karny, jaki inspektor nakłada za wykroczenia przeciw prawom pracownika, sięga do 2000 zł, a w razie recydywy do 5000 zł (art. 96 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia); dopiero grzywna orzekana przez sąd mieści się w przedziale od 1000 do 30 000 zł, tyle że wymaga osobnego postępowania.

Reforma z lipca 2026 idzie w dobrą stronę, ale za krótko

Od 8 lipca 2026 wchodzą w życie przepisy reformy PIP, które wreszcie dają inspektorowi coś więcej niż pozew. Nowa procedura jest dwuetapowa: inspektor wydaje nakaz, a okręgowy inspektor pracy może następnie wydać decyzję ustalającą istnienie stosunku pracy. Problem w tym, że odwołanie pracodawcy do sądu wstrzymuje wykonanie takiej decyzji, więc ostatnie słowo i tak należy do sądu — a wcześniejszą, mocniejszą wersję reformy, w której przekwalifikowanie następowałoby „z mocy prawa", odrzucił premier. W praktyce oznacza to postęp realny, lecz połowiczny: uparty pracodawca wciąż może grać na zwłokę, a ciężar dowodu i tak w dużej mierze przesuwa się na sąd.

Reforma inspekcji jest tu przywołana jako obowiązujący stan prawny (przepisy wchodzące od 8 lipca 2026 r.) i nie stanowi części programu Partii Razem. Program Razem idzie dalej niż ta reforma — chce, by inspekcja mogła realnie zmieniać formę zatrudnienia, gdy stwierdzi stosunek pracy.

Dlaczego słabe kary nie działają: mrożeni pracownicy Dino

Najlepszą ilustracją tego, że niska kara przestaje odstraszać, była głośna sprawa warunków pracy w sieci sklepów Dino. Zimą 2025/2026 media i związkowcy opisali sale sprzedaży, w których temperatura spadała do przedziału 7–13°C, a punktowe pomiary bywały jeszcze niższe — przy kasie w Skierniewicach odnotowano 3,2°C, a w Sochaczewie poseł Adrian Zandberg zmierzył 8°C. Państwowa Inspekcja Pracy skontrolowała ponad 140 sklepów i wydała ponad 200 decyzji, z których kilkadziesiąt dotyczyło właśnie temperatury.

Cała rzecz w tym, co działo się dalej. Jak wyliczał „Forbes", średnia grzywna za niedogrzewanie wyniosła około 1,3 tys. zł, więc dla sieci zatrudniającej dziesiątki tysięcy ludzi taniej było zapłacić mandat niż ogrzać sklepy — ekonomia kary premiowała łamanie prawa zamiast je powstrzymywać. Do tego dochodziły doniesienia o zwolnieniu związkowej działaczki oraz o zastępowaniu etatów „grupą mobilną" pracowników bez stałej umowy, co domyka obraz: słaba inspekcja i słaby związek zawodowy wzajemnie się osłabiają, a rachunek płaci pracownik marznący za ladą.

Sprawa Dino nie jest wyjątkiem, lecz skrajnym przypadkiem reguły — i pokazuje, dlaczego inspekcja bez realnych narzędzi jest dla dużego pracodawcy jedynie policzalnym kosztem prowadzenia biznesu.

Co proponuje Razem

Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy. Wprowadzimy ochronę prawną sygnalistów, którzy zgłaszają naruszenia prawa pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl

Dofinansowanie i wzmocnienie PIP — więcej inspektorów i realne środki na kontrole.
Prawo do zmiany formy zatrudnienia na umowę o pracę po stwierdzeniu stosunku pracy, bez wieloletniej drogi przez sąd.
Ochrona prawna sygnalistów zgłaszających naruszenia prawa pracy.
Zrównanie mobbingu z wypadkiem przy pracy — pełny zasiłek wypadkowy, ochrona przed zwolnieniem i szybka ścieżka pozwu dla ofiar.

Skoro mobbing ma być traktowany jak wypadek przy pracy, dobrze widać, że praca i zdrowie to jedna sprawa — jak Razem chce naprawić publiczne leczenie, piszemy w siostrzanym serwisie: Razem naprawi ochronę zdrowia.

Dopóki jednak korzyść z oszukiwania na formie zatrudnienia pozostaje wysoka, sama inspekcja nie wystarczy — dlaczego trzeba jej towarzyszyć reformą podatkową, tłumaczymy tutaj: Jak jednolita danina kończy zysk ze śmieciówek. O tym zaś, jak silny związek zawodowy realnie wspiera pracę inspekcji w takich sprawach jak Dino, piszemy tu: Wolne związki zawodowe.