Prawo pracy jest w Polsce napisane całkiem przyzwoicie — problem zaczyna się tam, gdzie ktoś ma go pilnować. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza rocznie kilkadziesiąt tysięcy kontroli, ale jej realne narzędzia długo pozostawały zaskakująco tępe: do lipca 2026 r. nie mogła sama uznać pozornego zlecenia za etat, a najczęstszą dolegliwością, jaką dysponował jej inspektor, był mandat w wysokości do dwóch tysięcy złotych. Reforma z 2026 r. podniosła ten próg do pięciu tysięcy, ale i taka kwota pozostaje dla dużej firmy kosztem na tyle niskim, że da się go wliczyć w model działania. Razem chce to zmienić, dofinansowując inspekcję i dając jej uprawnienia, które faktycznie zmuszają pracodawcę do przestrzegania prawa.
Co PIP dziś może, a czego nie
Skalę pracy inspekcji dobrze widać w liczbach z 2024 roku, a jej ograniczenia — w tym, co po tych kontrolach realnie następuje.
Trzy tysiące etatów wywalczonych dla realnej gospodarki to i dużo, i mało zarazem, bo na jednego inspektora przypada wciąż kilkadziesiąt kontroli rocznie przy setkach tysięcy pracodawców. Ważniejsze od samego wolumenu jest to, co inspektor może zrobić, gdy stwierdzi nadużycie. Jeżeli uzna, że pod „umową zlecenia" kryje się zwykły stosunek pracy, do niedawna mógł jedynie wnieść powództwo do sądu pracy o jego ustalenie — a droga sądowa potrafi ciągnąć się latami, w trakcie których zatrudniony dalej pracuje bez praw etatowca. Mandat karny, jaki inspektor nakładał za wykroczenia przeciw prawom pracownika, sięgał do 2000 zł, a wobec ukaranego co najmniej dwukrotnie w ciągu dwóch lat do 5000 zł (art. 96 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia). Od 8 lipca 2026 r. te progi wynoszą 5000 i 10 000 zł, a grzywna orzekana przez sąd za wykroczenia z art. 281–283 Kodeksu pracy mieści się w przedziale od 2000 do 60 000 zł zamiast dotychczasowych 1000–30 000 zł (a w przypadkach z art. 281 § 2 — od 3000 do 90 000 zł) (art. 3 i 6 ustawy nowelizującej, Dz.U. 2026 poz. 473); ta ostatnia nadal wymaga osobnego postępowania przed sądem.
Reforma z lipca 2026 idzie w dobrą stronę, ale za krótko
Od 8 lipca 2026 obowiązują przepisy reformy PIP, które wreszcie dają inspekcji coś więcej niż pozew. Nowa procedura jest dwuetapowa: inspektor wydaje polecenie usunięcia naruszenia, a jeśli pracodawca go nie wykona, okręgowy inspektor pracy może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy. Decyzja od dnia wydania wywołuje skutki prawne na gruncie prawa pracy, podatków i ubezpieczeń społecznych, ale wykonalna staje się dopiero po upływie terminu na odwołanie albo z dniem prawomocnego wyroku. Wyjątkiem jest rygor natychmiastowej wykonalności, który ustawa dopuszcza tylko wobec osób objętych szczególną ochroną przed zwolnieniem (art. 33a ust. 5 nowelizowanej ustawy o PIP). Gdy pracodawca się odwoła, ostatnie słowo i tak należy więc do sądu. Według Razem premier zablokował w styczniu 2026 r. wcześniejszy plan reformy (konferencja Razem z 10 stycznia 2026 r.). W praktyce oznacza to postęp realny, lecz połowiczny: uparty pracodawca wciąż może grać na zwłokę, a ciężar dowodu i tak w dużej mierze przesuwa się na sąd. Póki ostatnie słowo w tych sprawach należy do sądu, pracownik bez wypłaty musi działać równolegle własnymi środkami; plan działania, wzory pism i nowe uprawnienia inspekcji zebrał poradnik o odzyskiwaniu zaległego wynagrodzenia, przygotowany w biurze poselskim Marty Stożek.
Pierwsze miesiące reformy: co ustawa dała, a czego wciąż brakuje
Ustawę z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw ogłoszono 7 kwietnia jako Dz.U. 2026 poz. 473. Wchodziła w życie na raty. Od 8 kwietnia obowiązują przepisy o strategii PIP, standardach kontroli i międzyinstytucjonalnym zespole do oceny ryzyka, a od 8 lipca reszta, razem z decyzją stwierdzającą istnienie stosunku pracy.
Decyzja opiera się na stanie faktycznym ustalonym w czasie kontroli, a umowa o pracę powstaje co do zasady z dniem jej wydania; ustalenia stosunku pracy za wcześniejszy okres okręgowy inspektor może dochodzić pozwem, jak dawniej. Jeżeli dowody nie pozwalają ustalić warunków umowy, ustawa każe wpisać umowę na czas nieokreślony, pełny wymiar czasu pracy i płacę minimalną. Gdy pracodawca między rozpoczęciem kontroli a uprawomocnieniem się sprawy rozwiąże umowę cywilnoprawną albo przestanie dopuszczać osobę do pracy, umowę o pracę uznaje się za zawartą z dniem rozpoczęcia kontroli. Samo wydanie decyzji nie może być też podstawą zwolnienia pracownika ani innego niekorzystnego traktowania (art. 33a i 34 ust. 2d–2l nowelizowanej ustawy o PIP).
Program Razem formułuje cel w jednym zdaniu: „Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy” (deklaracja programowa 2025, „Państwo po stronie pracujących”, pkt 2). Zestawiona z tym zdaniem ustawa realizuje oba człony tylko częściowo: uprawnienie do zmiany formy zatrudnienia powstało, lecz zależy kolejno od zignorowanego polecenia, decyzji okręgowego inspektora i, przy odwołaniu, wyroku sądu, a dodatkowe pieniądze na inspekcję są skromne. Art. 19 ustawy ustala górny limit wydatków PIP na nowe zadania na 28,2 mln zł w 2026 r., 60,6 mln zł w 2027 r. i od 65,8 do 75 mln zł rocznie do 2035 r., podczas gdy ustawa budżetowa przewidziała na całą inspekcję w 2024 r. ok. 551,5 mln zł wydatków (NIK).
W 2025 r. do PIP wpłynęło ok. 50,5 tys. skarg, o 15% więcej niż rok wcześniej, a od 8 do 17 lipca 2026 r. okręgowe inspektoraty otrzymały 249 skarg „na nieprawidłowo stosowane kontrakty cywilnoprawne”. Te pierwsze dane o działaniu reformy minister Agnieszka Dziemianowicz-Bąk podała 27 lipca 2026 r., odpowiadając na zapytanie nr 3459 posłanki Razem Marty Stożek (odpowiedź MRPiPS, PDF). O liczbę poleceń i decyzji o stwierdzeniu stosunku pracy, o odwołania i o publikowanie decyzji resort kazał pytać gdzie indziej: statystykę powództw zostawił Ministrowi Sprawiedliwości, resztę PIP, która „nie jest organem podległym” resortowi. Do Ministra Sprawiedliwości trafiło zresztą osobne zapytanie autorki, nr 3467, o statystyki sądów pracy, w tym o odwołania od nowych decyzji PIP; według stanu z 2 listopada 2026 r. czeka ono na odpowiedź po przedłużeniu terminu.
Liczba skarg pokazuje, ilu ludzi zgłosiło się do inspekcji; o skuteczności nowego narzędzia nie mówi, bo ile pozornych umów zamieniono w etaty i ile z tych rozstrzygnięć przetrwało w sądzie, pozostaje niewiadome. Bez takiej statystyki nie sposób ocenić, jak blisko reforma podeszła do zapowiedzi z deklaracji. Żądanie, by ją upubliczniać, wynika z zapytań poselskich i obserwacji redakcji, w programie partii go nie ma. Jednym z przypadków, które nowa decyzja ma objąć, jest fikcyjne B2B, czyli etat przebrany za firmę.
Dlaczego słabe kary nie działają: mrożeni pracownicy Dino
Najlepszą ilustracją tego, że niska kara przestaje odstraszać, była głośna sprawa warunków pracy w sieci sklepów Dino. Zimą 2025/2026 media i związkowcy opisali sale sprzedaży, w których temperatura spadała do przedziału 7–13°C, a punktowe pomiary bywały jeszcze niższe — przy kasie w Skierniewicach odnotowano 3,2°C, a w Sochaczewie poseł Adrian Zandberg zmierzył 8°C. Państwowa Inspekcja Pracy skontrolowała ponad 140 sklepów i wydała ponad 200 decyzji, z których kilkadziesiąt dotyczyło właśnie temperatury.
Cała rzecz w tym, co działo się dalej. Jak wyliczał „Forbes", średnia grzywna za niedogrzewanie wyniosła około 1,3 tys. zł, więc dla sieci zatrudniającej dziesiątki tysięcy ludzi taniej było zapłacić mandat niż ogrzać sklepy — ekonomia kary premiowała łamanie prawa zamiast je powstrzymywać. Do tego dochodziły doniesienia o zwolnieniu związkowej działaczki oraz o zastępowaniu etatów „grupą mobilną" pracowników bez stałej umowy, co domyka obraz: słaba inspekcja i słaby związek zawodowy wzajemnie się osłabiają, a koszty tej słabości ponosi pracownik pracujący w nieogrzewanym sklepie.
Sprawa Dino to skrajny przypadek reguły — i pokazuje, dlaczego inspekcja bez realnych narzędzi jest dla dużego pracodawcy jedynie policzalnym kosztem prowadzenia biznesu.
Co proponuje Razem
Wzmocnimy i dofinansujemy Państwową Inspekcję Pracy, nadamy jej uprawnienia do zmiany formy zatrudnienia osoby na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy. Wprowadzimy ochronę prawną sygnalistów, którzy zgłaszają naruszenia prawa pracy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo po stronie pracujących”, partiarazem.pl
- Wzmocnienie i dofinansowanie Państwowej Inspekcji Pracy.
- Prawo do zmiany formy zatrudnienia na umowę o pracę, jeżeli stwierdzony zostanie stosunek pracy.
- Ochrona prawna sygnalistów zgłaszających naruszenia prawa pracy.
- Zrównanie mobbingu z wypadkiem przy pracy — pełny zasiłek wypadkowy, ochrona przed zwolnieniem i szybka ścieżka pozwu dla ofiar.
Postulat zrównania mobbingu z wypadkiem przy pracy wiąże prawo pracy z ochroną zdrowia, którą Razem chce odciąć od prywatnego drenażu NFZ.
Dopóki korzyść z oszukiwania na formie zatrudnienia pozostaje wysoka, sama inspekcja nie wystarczy; potrzebna jest też jednolita danina, która odbiera śmieciówkom przewagę kosztową. W sprawach takich jak Dino pracę inspekcji wspiera silny, wolny związek zawodowy.
Źródła i dalsza lektura
- Partia Razem — „Państwo po stronie pracujących" (deklaracja programowa 2025)
- Sprawozdanie Głównego Inspektora Pracy z działalności PIP za 2024 r. (druk sejmowy 1463, Sejm API)
- NIK — wykonanie budżetu państwa w 2024 r. w części 12 – Państwowa Inspekcja Pracy (wystąpienie pokontrolne P/25/001, PDF)
- Razem — Zandberg o PIP: zwracamy się z zapytaniem do Kancelarii Premiera (10.01.2026)
- PIP — podsumowanie działań w 2024 r. (kontrole, przejścia na umowę o pracę)
- Prawo.pl — PIP nie przekształci sama umów cywilnoprawnych w umowy o pracę (stan sprzed 8.07.2026)
- Ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 473; część przepisów od 8.04.2026, reszta od 8.07.2026)
- MRPiPS — reforma Państwowej Inspekcji Pracy (nowe uprawnienia od 8 lipca 2026)
- PulsHR — reforma PIP: w praktyce brakuje ludzi i pieniędzy
- Forbes — praca w Dino: niska temperatura, „grupa mobilna", średnia grzywna ok. 1,3 tys. zł
- o2.pl — kulisy pracy w Dino: temperatury na salach sprzedaży, kontrole PIP
- money.pl — kolejna kontrola PIP w Dino po skargach na warunki i utrudnianie sporu
- Odpowiedź MRPiPS z 27.07.2026 na zapytanie nr 3459 (PDF)
- Zapytanie nr 3459 posłanki Marty Stożek w sprawie jawnych statystyk decyzji o ustaleniu stosunku pracy (Sejm, API)
- Zapytanie nr 3467 posłanki Marty Stożek w sprawie statystyk sądów pracy (Sejm, API)
- Kodeks pracy — wykroczenia przeciwko prawom pracownika (art. 281–283), Dz.U.
- Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia — mandaty (art. 96), Dz.U.